Wanneer extreem Vlaams-nationalisme de Vlaamse identiteit dreigt te verdelen

De afgelopen weken hing de Belgische driekleur overal zichtbaar aan ramen, gevels en balkons. Tijdens het wereldkampioenschap voetbal zag je hoe de Rode Duivels erin slaagden om een heel land tijdelijk te verbinden. Mensen met verschillende achtergronden, overtuigingen en politieke meningen stonden samen achter één ploeg en één vlag. Zelf ben ik geen grote voetbalfan, maar ik kan de kracht van dat gevoel van verbondenheid wel waarderen. Het toont dat een gedeelde identiteit soms sterker kan zijn dan onze verschillen.

Dan komt 11 juli, de Vlaamse feestdag. Een dag waarop Vlaanderen in de kijker wordt gezet, met aandacht voor onze taal, cultuur en geschiedenis. Voor mij hoeft die dag echter geen tegenstelling te zijn met onze Belgische identiteit. Vlaanderen kan een eigen identiteit hebben en tegelijk deel uitmaken van België. Beide kunnen naast elkaar bestaan.

Toch valt mij elk jaar iets op. Naast de Belgische driekleur verschijnen steeds vaker zwart-gele Vlaamse Leeuwenvlaggen. Op zich is daar niets mis mee. Iedereen heeft het recht om zijn identiteit, overtuiging en verbondenheid te tonen. Maar zoals bij veel historische symbolen heeft ook deze vlag verschillende betekenislagen die niet los kunnen worden gezien van de geschiedenis.

Wat mij vooral opvalt, is de tegenstelling die ik soms zie. Mensen die tijdens het WK trots onder de Belgische vlag staan en spreken over eenheid en verbondenheid, hangen kort daarna een vlag uit die door sommige mensen wordt verbonden met een radicalere stroming binnen het Vlaams-nationalisme en met bewegingen die België willen vervangen door een onafhankelijke Vlaamse staat.

De vraag die ik mij daarbij stel is: kennen mensen die deze vlag uithangen eigenlijk de volledige geschiedenis van het symbool dat ze tonen?

De Vlaamse Leeuw is namelijk een eeuwenoud symbool. De zwarte leeuw op een gouden achtergrond gaat terug tot het middeleeuwse Graafschap Vlaanderen. Het wapen wordt vaak verbonden met de Vlaamse graven, waaronder Filips van de Elzas. In die periode stond de leeuw vooral voor macht, afkomst en de identiteit van het graafschap.

Doorheen de geschiedenis kreeg de leeuw verschillende betekenissen. De Guldensporenslag van 1302, waarbij Vlaamse steden tegenover het Franse leger stonden, werd eeuwen later een belangrijk symbool binnen de Vlaamse beweging. Vooral in de 19de eeuw groeide deze gebeurtenis uit tot een belangrijk onderdeel van de Vlaamse bewustwording. De roman De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience speelde daarin een grote rol door het verhaal van de Guldensporenslag te romantiseren en bekend te maken bij een breed publiek.

Maar zoals veel symbolen veranderde ook de betekenis van de Vlaamse Leeuw door politieke gebeurtenissen.

De zwart-gele Vlaamse Leeuw bestond al vóór de Tweede Wereldoorlog. De Vlaamse vlag had toen nog geen volledig vastgelegde vorm en verschillende Vlaamse verenigingen gebruikten verschillende versies van het leeuwensymbool. De zwarte leeuw was dus oorspronkelijk geen extreemrechts of collaboratiesymbool. Voor veel mensen was het vooral een historische of heraldische verwijzing naar Vlaanderen.

In de jaren 1930 ontstond echter een radicalisering binnen een deel van de Vlaamse beweging. Waar sommige Vlamingen vooral streefden naar culturele erkenning of meer autonomie binnen België, evolueerden andere groepen naar autoritaire, antidemocratische en separatistische ideeën.

Een belangrijke organisatie uit die periode was het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV), opgericht in 1933 onder leiding van Staf De Clercq. Tijdens de Tweede Wereldoorlog koos een deel van deze beweging voor samenwerking met nazi-Duitsland. Zij hoopten dat de Duitse bezetting het einde van België zou betekenen en ruimte zou creëren voor een Vlaamse staat onder Duitse invloed.

Binnen sommige collaborerende bewegingen werd Vlaamse symboliek gebruikt, waaronder ook de zwart-gele Vlaamse Leeuw. Organisaties zoals het VNV en DeVlag gebruikten Vlaamse symbolen in hun propaganda en politieke strijd.

Dat betekent echter niet dat de zwart-gele Vlaamse Leeuw op zichzelf een collaboratiesymbool is. Het symbool bestond al eeuwen vóór de Tweede Wereldoorlog en werd ook door mensen gebruikt die niets met collaboratie te maken hadden. Wel kreeg de vlag door het gebruik ervan door bepaalde collaborerende groepen een extra historische betekenis die vandaag nog steeds gevoelig ligt voor sommige mensen.

Tijdens de Duitse bezetting (1940-1945) werden miljoenen mensen vervolgd, gedeporteerd en vermoord door het naziregime. Ook in Vlaanderen waren er mensen die actief meewerkten met de bezetter: mensen die anderen verraadden, hielpen bij vervolgingen of zich aansloten bij collaborerende organisaties. Die geschiedenis zorgt ervoor dat sommige symbolen en politieke uitingen voor bepaalde groepen een pijnlijke herinnering kunnen oproepen.

Daarbij is het belangrijk om eerlijk te blijven: niet iedereen die een zwart-gele Vlaamse Leeuw gebruikt, is een extremist, een nazi of een collaborateur. De betekenis van een symbool hangt af van de persoon, de context en de boodschap die ermee wordt uitgedragen.

Toch kan men ook niet ontkennen dat symbolen kunnen veranderen door wat mensen ermee doen. Een voorbeeld hiervan is het hakenkruis. Duizenden jaren vóór nazi-Duitsland was dit symbool in verschillende culturen een teken van geluk, bescherming en verbondenheid. Vandaag wordt het in Europa bijna uitsluitend geassocieerd met het nazisme, de Holocaust en de vernietiging die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd aangericht.

Dit betekent niet dat alle symbolen dezelfde historische lading krijgen, maar het toont wel aan dat de betekenis van een symbool doorheen de tijd kan veranderen.

Na de Tweede Wereldoorlog werd binnen officiële Vlaamse instellingen vaker gekozen voor de versie van de Vlaamse Leeuw met rode tong en rode klauwen. Deze versie sluit dichter aan bij het historische wapen van Vlaanderen en werd de officiële vlag van de Vlaamse Gemeenschap.

Vandaag bestaat de zwart-gele Vlaamse Leeuw nog steeds. Voor sommigen staat ze voor Vlaamse geschiedenis, cultuur en identiteit. Voor anderen verwijst ze naar een radicalere of separatistische stroming binnen het Vlaams-nationalisme.

Misschien klinkt mijn mening voor sommigen te kritisch. Dat begrijp ik. Maar mijn visie komt voort uit mijn overtuiging dat een samenleving vooruit moet kijken. Ik geloof in een maatschappij waarin mensen met verschillende religies, overtuigingen, seksuele geaardheden, achtergronden, huidskleuren, mogelijkheden en geslachten gelijkwaardig naast elkaar kunnen leven.

Mijn persoonlijke ervaringen spelen daarin ook een rol. Mijn vader is bijvoorbeeld aanhanger van het Vlaams Belang. Toen ik zes jaar was, nam hij mij mee naar een evenement van het toenmalige Vlaams Blok. Daar kwam ik op jonge leeftijd in aanraking met politieke symboliek en ideeën die ik later als problematisch en polariserend ben gaan ervaren. Sommige mensen die toen actief waren binnen die beweging, spelen vandaag nog steeds een rol binnen nationalistische partijen.

Die ervaringen beïnvloeden hoe ik naar bepaalde symbolen kijk.

Ik wil niemand verbieden om een vlag uit te hangen. Vrijheid van meningsuiting en politieke overtuiging zijn fundamentele waarden. Maar vrijheid betekent ook dat we kritisch mogen nadenken over de symbolen die we gebruiken en over de geschiedenis die eraan verbonden is.

Je kan trots zijn op Vlaanderen. Je kan houden van de Vlaamse taal, cultuur en tradities. Maar voor mij wordt de Vlaamse identiteit niet sterker door politieke bewegingen die identiteit gebruiken om mensen tegenover elkaar te plaatsen.

Een sterke identiteit hoeft niet gebouwd te worden tegen iemand anders. Een sterke Vlaamse identiteit hoeft niet tegenover een Belgische identiteit te staan.

Net zoals tijdens het WK mensen met verschillende achtergronden samen achter één ploeg konden staan, geloof ik dat we ook buiten het voetbal momenten van verbondenheid kunnen vinden.

Vlaanderen mag bestaan. België mag bestaan. En misschien ligt de echte kracht juist in het feit dat beide naast elkaar kunnen bestaan.